Historia Cechu

Historia katowickiego rzemiosła liczy ponad 120 lat i wywodzi się z długiej i bogatej tradycji śląskiego rzemiosła. Koniec wieku XIX i początek XX to właśnie czas tworzenia się poszczególnych cechów działających na terenie miasta Katowice i okolic. Rok 1900, przyjęty jako data powstania katowickiego Cechu, ma charakter symbolu, a jednocześnie stanowi wyraz kompromisu i świadczy, iż obecny Cech korzysta z dorobku poszczególnych branż rzemiosła, które stanowiły kiedyś odrębne organizacje.

Dobrowolny związek pracodawców

Obecnie Cech Rzemiosł Różnych i Przedsiębiorczości w Katowicach, jako dobrowolny związek pracodawców, jest samorządną, społ.-zaw. i gospodarczą organizacją, zrzeszającą na zasadach dobrowolności rzemieślników i inne osoby fizyczne wykonujące działalność gospodarczą oraz osoby prawne. Cech posiada osobowość prawną i działa na podstawie ustawy o rzemiośle, ustawy o działalności gospodarczej, ustawy o organizacjach pracodawców oraz statutu. Cech jest także partnerem społecznym i ma swoich przedstawicieli w Wojewódzkiej Radzie Dialogu Społecznego i Powiatowej Radzie Rynku Pracy.

Zadania

Podstawowym zadaniem Cechu jest ochrona praw i reprezentowanie interesów zrzeszonych w nim członków wobec organów władzy i administracji państwowej, organów samorządu terytorialnego i związków zawodowych pracowników oraz utrwalenie więzi środowiskowych i postaw zgodnych z zasadami etyki i godności zawodu. Cech prowadzi działalność na terenie województwa śląskiego. Członkowie Cechu, w liczbie ponad 100, są zrzeszeni w czterech sekcjach branżowych: fryzjersko-kosmetycznej, motoryzacyjnej – mechanik pojazdów samochodowych, elektromechanik samochodowy, blacharz samochodowy i lakiernik samochodowy, spożywczej - piekarz i cukiernik i tzw. różnej, skupiającej w swoich szeregach takie branże jak: instalator sanitarny i co, elektryk, tapicer, introligator, producent sprzętu rehabilitacyjno-medycznego.

Jednostka szkoląca

Cech, jako jednostka szkoląca, prowadzi także własny Ośrodek Kształcenia i Doskonalenia Zawodowego, w którym szkoli nie tylko członków swojego Cechu oraz uczniów - pracowników młodocianych, ale także organizuje kursy różnego typu na zlecenie, zgodnie z zapotrzebowaniem rynku.

W 2010 roku, z inicjatywy katowickiego Cechu, rozpoczęła swoją działalność Rzemieślnicza Szkoła Zawodowa obecnie Rzemieślnicza Szkoła Branżowa I Stopnia. RSB jest jedną z nielicznych szkół, której WSZYSCY uczniowie odbywają praktyczną naukę zawodu w zakładach rzemieślniczych, a nie jak w innych szkołach tego typu na warsztatach szkolnych. Taka forma nauki zawodu pozwala na wpajanie etosu pracy oraz odpowiedzialności, solidności i pracowitości. Każdy uczeń kształci się w warunkach bliskich swojej przyszłej pracy. Rzemieślnicza Branżowa Szkoła I Stopnia w Katowicach do początku kształci w systemie dualnym, tzn.: uczeń wybiera zawód, a pracodawca, jego mistrz szkolący kieruje go do „Rzemieślnika” na naukę teorii. Uczeń od początku nauki do jej zakończenia jest pracownikiem młodocianym, zatrudnionym zgodnie z Kodeksem Pracy dla młodocianych na okres 36 miesięcy trwania nauki zawodu.

Cech Rzemiosł Różnych i Przedsiębiorczości w Katowicach jest więc inkubatorem rzemieślniczych wartości, norm postępowania i tradycji. Jednocześnie jest organem zajmującym się edukacją zawodową, stanowiącym element systemu dualnego - poprzez prowadzenie szkoły i ośrodka kształcenia oraz sprawuje nadzór nad praktyczną nauką zawodu pracowników młodocianych (w Cechu spisywane są umowy o naukę zawodu i do końca jej trwania Cech sprawuje nadzór nad jej przebiegiem).

Nasi Rzemieślnicy, znani ze swej solidności, staranności, rzetelności, są szanowaną grupą społeczną.

Cechy rzemiosł - rys historyczny

Koniec wieku XIX i początek XX to właśnie czas tworzenia się poszczególnych cechów działających na terenie miasta Katowic i okolic. W początkowych latach XIX wieku Katowice z małej osady rolniczej zaczęły przekształcać się w miasto, na jego terenie powstały huty i kopalnie, tworzył się przemysł fabryczny, nastąpił duży napływ osadników. Jednocześnie rozwijało się rzemiosło, powstały warsztaty rzemieślnicze.

Jednak rzemiosło, formujące się w organizacje cechowe, ma o wiele starszą tradycję sięgającą V wieku. Rzemiosło jest też historycznie pierwszą formą wytwarzania opartą na ręcznej technice i kwalifikowanej pracy. Rzemiosło polskie sięga swoimi korzeniami na długi czas przed narodzinami państwa polskiego. Jego rozwój następuje w okresie wczesnopiastowskim we wsiach służebnych. W okresie między X i XIII wiekiem nastąpiło oddzielenie się rzemiosła od pracy na roli, co oznaczało dla rzemieślników konieczność przejścia z pracy na wsi do wytwórczości miejskiej.

Na początku XIII wieku rozpoczął się na Śląsku proces lokalizacji na prawie niemieckim, który przyniósł ze sobą prawo organizowania się w cechy rzemieślnicze jednej lub kilku specjalizacji. Nazwa cech pochodzi od niemieckiego słowa „Zeichen” - znak, gdyż każdy z powstających cechów wyróżniał się odpowiednim znakiem, symbolizującym zawód wykonywany przez jego członków.

W miarę rozwoju cechów zaczęły powstawać pierwsze dyrektywy pisane, czyli statuty. Początkowo powstały one w w cechach znajdujących się na terenie większych miast, z czasem w mniejszych, a późniejszym okresie działalność cechu była uzależniona od uzyskania statutu zatwierdzonego przez magistrat lub przez króla. Obowiązywał on wszystkich członków cechu i normował całokształt stosunków cechowych. Nie pomijał prawie żadnej dziedziny życia gospodarczego i społecznego, m.in. określał prawa i obowiązki członków, regulował stosunki między mistrzami a czeladnikami i uczniami, zawierał przepisy dotyczące jakości surowca i sposobu jego nabywania. Zarząd cechu składał się z najbardziej poważnych majstrów, ograniczał konkurencję między członkami cechu, wydając zakazy powiększania produkcji lub zajmowania się więcej niż jednym rzemiosłem.

W rozwoju historycznym cechy przekształciły się w związki przymusowe rzemieślników tego samego lub pokrewnego zawodu. Zjawisko to powstało w oparciu o praktykę, że właściwie nikt poza członkiem cechu nie posiadał prawa wykonywania danego rzemiosła.

Cechy grupowały w swoich szeregach ogół rzemieślników i pracowników związanych z daną branżą zawodową i obejmowały swoją kontrolą właściwie całość spraw życiowych. Zaletą tego systemu była możliwość podnoszenia swoich kwalifikacji, gdyż członkowie w ciągu swego życia zajmowali się, a w każdym razie mogli zajmować coraz wyższe szczeble w hierarchii cechowej: uczniowie zostawali czeladnikami, czeladnicy – mistrzami.

W momencie, kiedy czeladnik chciał zostać mistrzem musiał zgłosić ten zamiar do cechu. Wiązało się to ponadto z koniecznością przedłożenia listu, czyli zaświadczenia nienagannego zachowania i należytego wyuczenia rzemiosła, nabycia praw obywatela miasta, w którym zamierzał osiedlić się jako mistrz oraz wykonywania w obecności mistrzów cechowych sztuki mistrzowskiej. Najwyższym szczeblem w hierarchii cechowej była godność Starszego Cechu, czyli Cechmistrza.

Cech średniowieczny wprowadził do pracy najemnej pewne zasady, które mogło by się wydawać są zdobyczami socjalnymi XX wieku. Najistotniejszą z nich był niewątpliwie pięciodniowy tydzień pracy. Inną ważną, chociaż nie tak powszechną, zdobyczą czeladzi cechowej był ograniczony dzień pracy. W niektórych cechach obowiązywał nawet ośmiogodzinny dzień pracy.

Na ówczesną sytuację rzemiosła ogromny wpływ miał rozwój nowych form produkcji, jaki rozpoczął się już pod koniec XVII i w wieku XVIII. Początkowo był to rozwój manufaktur, który w pierwszej połowie XIX wieku doprowadził do gwałtownego rozwoju przemysłu fabrycznego. Rzemiosło znalazło się w trudnej sytuacji, bo samorząd cechowy nie był w stanie zapewnić mu istnienia i rozwoju oraz zadbać o prawidłowe wykonywanie jego funkcji społeczno-gospodarczych. Masowe przechodzenie czeladników do pracy w fabrykach osłabiło struktury cechowe i zagroziło podstawom egzystencji rzemiosła. Zjawisko to szczególnie silnie przebiegało na Górnym Śląsku, gdzie żywiołowo rozwijało się górnictwo, hutnictwo oraz przemysł maszynowy. W tych warunkach starano się o podniesienie wydajności warsztatów rzemieślniczych i stałe ulepszanie metod pracy. Wśród wielu działań, podjętych w drugiej połowie XIX wieku, najbardziej konieczne były: modernizacja urządzeń i narzędzi, wprowadzenie mechanizacji, zakup tanich surowców i materiałów zaopatrzeniowych. Ten ostatni cel miał być realizowany poprzez spółdzielnie zaopatrzeniowe, z kolei zbytem produkcji miały się zająć spółdzielnie zbytu. Zaczęto także starać się o tanie kredyty dla rzemiosła.

Opracowano na podstawie książki Moniki Berke, Małgorzaty Broja i Elżbiety Jasonek:
"Księga Pamiątkowa Rzemiosła Katowickiego 1900 - 2000".